—प्रेमचन्द्र झा

मरुभूमिको तातो हावामा इतिहास कहिल्यै पूर्ण रूपमा सुक्दैन; त्यहाँ सधैं केही न केही चिसोपन बाँकी रहन्छ—यादहरूको, पीडाको, प्रतिरोधको। ईरान त्यही चिसोपन बोकेको एउटा भूगोल मात्र होइन, बरु एउटा जीवित अनुभव हो, जहाँ समयले बारम्बार परीक्षा लिएको छ र मानिसहरूले बारम्बार आफूलाई पुनःपरिभाषित गरेका छन्। संसारका शक्तिशाली राष्ट्रहरूको गर्जनबीच, धम्की र दबाबहरूको छायामा पनि, त्यहाँको माटोले एउटा अनौठो प्रतिज्ञा बोकेको देखिन्छ—झुक्नुभन्दा टुक्रिनु ठीक।
तर यथार्थ सधैं कविताजस्तो सरल हुँदैन। इतिहासका पानाहरू पल्टाउँदा स्पष्ट हुन्छ कि इरान र संयुक्त राष्ट्र संघ बीचको सम्बन्ध कुनै एक क्षणको टकराव होइन; यो त दशकौँदेखि बुनिँदै आएको अविश्वासको जाल हो। सन् १९५३ को राजनीतिक उथलपुथलदेखि सुरु भएको कथा, जसले एउटा निर्वाचित नेतृत्वलाई हटाएर बाह्य प्रभावलाई गहिरो बनायो, आज पनि इरानी सामूहिक चेतनामा जिउँदो छ। त्यसपछि आएको ईरानी क्रान्तिले केवल शासन परिवर्तन मात्र गरेन, उसले एउटा नयाँ पहिचानको घोषणा गर्‍यो—आत्मनिर्णयको, बाह्य हस्तक्षेपविरुद्धको, र आफ्नै मार्ग रोज्ने साहसको।
त्यस क्रान्तिपछि संसारले ईरान होस्टेज विद्राेह जस्तो घटना देख्यो, जसले दुई देशबीचको दूरीलाई केवल कूटनीतिक होइन, भावनात्मक रूपमा पनि गहिरो बनायो। त्यहाँबाट सुरु भएको टकरावले कहिल्यै पूर्ण विश्राम पाएन; बरु विभिन्न रूपहरूमा, कहिले आर्थिक प्रतिबन्ध, कहिले वैचारिक संघर्ष, कहिले परोक्ष युद्धका रूपमा निरन्तर बहिरह्यो।
समय फेरियो, पात्र फेरिए, तर कथाको मूल द्वन्द्व उस्तै रह्यो। जब अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प विश्व राजनीतिक मञ्चमा उभिए, उनले आफ्नो भाषाशैलीसँगै एउटा कठोर नीति पनि अघि सारे—दबाबको चरम प्रयोग। उनको शब्दहरूमा आक्रामकता थियो, उनका निर्णयहरूमा कठोरता। इरानसँग भएको आणविक सम्झौता तोड्ने निर्णय केवल एउटा कूटनीतिक कदम मात्र थिएन; त्यो एउटा संकेत थियो—विश्व व्यवस्थामा पुनः शक्ति प्रदर्शनको।
त्यसपछि सुरु भयो आर्थिक नाकाबन्दीको कठोर अध्याय। प्रतिबन्धहरू केवल सरकारी संरचनामाथि मात्र सीमित रहेनन्; तिनीहरूले सामान्य नागरिकको दैनिक जीवनमा पनि गहिरो प्रभाव पारे। मुद्रास्फीति बढ्यो, रोजगारीका अवसरहरू घटे, र जीवनको सहजता क्रमशः कठिन बन्दै गयो। यस्तो अवस्थामा प्रश्न उठ्छ—राष्ट्रभक्ति के हो? के त्यो केवल बाह्य शत्रुविरुद्ध उभिनु हो, वा आफ्नै भित्री संघर्षसँग जुध्नु पनि हो?
यही प्रश्नको उत्तर खोज्दै इरानका सडकहरू कहिलेकाहीँ भरिन्छन्—मानिसहरूले, नाराहरूले, आशा र आक्रोशले। ती भीडहरूलाई बाहिरबाट हेर्दा एउटा विशाल एकताको चित्र देखिन्छ, तर नजिकबाट नियाल्दा त्यहाँ अनेक भावनाहरू मिसिएका हुन्छन्। कोही बाह्य हस्तक्षेपविरुद्ध उभिएका हुन्छन्, कोही आफ्नै शासनप्रति असन्तुष्टि बोकेका हुन्छन्, र धेरैजसो दुवैको बीचमा अल्झिएका हुन्छन्। यही द्वन्द्वले इरानलाई केवल एउटा राष्ट्र होइन, एउटा जटिल अनुभव बनाउँछ।
जब अमेरिकी प्रशासनले कठोर शब्दहरू प्रयोग गर्‍यो, धम्कीहरू दियो, तब त्यसको प्रतिक्रिया केवल सरकारी तहमा सीमित रहेन। जनस्तरमा पनि एउटा भावनात्मक तरंग उठ्यो—आत्मसम्मानको, पहिचानको, अस्तित्वको। मानिसहरू सडकमा उत्रिए, केवल विरोध गर्न होइन, आफ्नो उपस्थिति दर्ज गर्न। उनीहरूको हात खाली हुन सक्छ, तर उनीहरूको आवाज भरिएको थियो—इतिहासले सिकाएको जिद्दले।
तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—के यो सबैले वास्तवमै शक्ति सन्तुलन परिवर्तन गर्‍यो? के एउटा महाशक्ति वास्तवमै झुक्यो? वा यो केवल एउटा क्षणिक रोकावट थियो, जहाँ दुवै पक्षले आफ्ना कदमहरू मापन गरे?
यथार्थको धरातलमा उभिएर हेर्दा देखिन्छ कि दुवै पक्षले एउटा साझा निर्णय गरे—प्रत्यक्ष युद्धबाट टाढा रहने। यो निर्णय कमजोरीको परिणाम होइन; बरु लागत र परिणामको गहिरो विश्लेषणको नतिजा हो। युद्ध केवल सीमामा लडिँदैन; त्यसले अर्थतन्त्र, समाज, र भविष्य सबैलाई प्रभावित गर्छ। अमेरिकाका लागि इरानसँगको युद्ध मध्यपूर्वमा अझ ठूलो अस्थिरता निम्त्याउन सक्थ्यो, र इरानका लागि त्यो अस्तित्वको संकट बन्न सक्थ्यो।
त्यसैले दुवै पक्षले एउटा अदृश्य रेखा कोरे—जहाँसम्म जान सकिन्छ, तर पार गर्न हुँदैन। कहिलेकाहीँ त्यो रेखा नजिक पुगिन्छ, कहिलेकाहीँ त्यसबाट टाढा हटिन्छ, तर त्यो रेखा अस्तित्वमा रहिरहन्छ। यही रेखाले आजको विश्व राजनीतिमा “न त पूर्ण युद्ध, न त पूर्ण शान्ति” को अवस्था सिर्जना गरेको छ।
यस सन्दर्भमा “अमेरिका घुँडा टेक्यो” भन्ने अभिव्यक्ति भावनात्मक रूपमा आकर्षक लाग्न सक्छ, तर विश्लेषणात्मक रूपमा अधुरो छ। अमेरिका अझै विश्वको प्रमुख शक्ति हो—आर्थिक, सैनिक र कूटनीतिक रूपमा। तर त्यही समयमा इरानले पनि देखाएको छ कि सबै दबाबहरू प्रभावकारी हुँदैनन्। प्रतिबन्धहरूले चोट पुर्‍याउँछन्, तर तिनीहरूले सधैं नियन्त्रण सुनिश्चित गर्दैनन्। धम्कीहरूले डर पैदा गर्न सक्छन्, तर तिनीहरूले सधैं आत्मसमर्पण गराउँदैनन्।
यसैले यो कथा विजय र पराजयको होइन, सन्तुलनको हो। एउटा यस्तो सन्तुलन, जहाँ दुवै पक्षले आफूलाई बलियो देखाउन खोज्छन्, तर पूर्ण टकरावबाट जोगिन पनि उत्तिकै सचेत छन्। यो सन्तुलन कहिलेकाहीँ अस्थिर देखिन्छ, तर यही अस्थिरताले नै ठूलो युद्धलाई रोकिरहेको हुन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको भूमिका पनि यहाँ महत्त्वपूर्ण छ। केही राष्ट्रहरू कूटनीतिक समाधानको पक्षमा उभिन्छन्, केही रणनीतिक स्वार्थका आधारमा पक्ष लिन्छन्, र केही तटस्थ रहन खोज्छन्। यसले स्पष्ट पार्छ कि विश्व कुनै एकल धारमा बग्दैन; यहाँ अनेक धाराहरू छन्, जो कहिलेकाहीँ आपसमा ठोक्किन्छन्, कहिलेकाहीँ समानान्तर बग्छन्।
इरानको सन्दर्भमा राष्ट्रभक्ति एउटा जटिल अवधारणा हो। त्यो केवल झण्डा र नारामा सीमित छैन; त्यो इतिहासको अनुभव, बाह्य दबाब, आन्तरिक चुनौती, र भविष्यप्रतिको आशाको मिश्रण हो। मानिसहरूले आफ्नो देशलाई माया गर्छन्, तर त्यसको अर्थ सधैं सरकारसँग सहमत हुनु होइन। कहिलेकाहीँ प्रेम नै आलोचनाको रूपमा प्रकट हुन्छ।
यसैले, जब हामी इरानको कथा लेख्छौँ, हामीले केवल एउटा कोणबाट हेर्नु हुँदैन। त्यहाँ प्रतिरोध छ, तर त्यहाँ थकान पनि छ। त्यहाँ साहस छ, तर त्यहाँ डर पनि छ। त्यहाँ एकता छ, तर त्यहाँ विभाजन पनि छ। यही बहुआयामिकता नै यथार्थ हो।
अन्ततः, यो कथा एउटा ठूलो प्रश्नमा आएर टुंगिन्छ—राष्ट्रिय स्वाधीनता वास्तवमा के हो? के त्यो बाह्य शक्तिलाई चुनौती दिन सक्ने क्षमता मात्र हो? वा त्यो आफ्नै समाजलाई सन्तुलित, न्यायपूर्ण र स्थिर बनाउन सक्ने क्षमता पनि हो? सायद उत्तर यी दुवैको बीचमा कतै छ।
इरानले संसारलाई एउटा कुरा अवश्य देखाएको छ—दबाबका बीच पनि एउटा राष्ट्र आफ्नो अस्तित्व जोगाउन सक्छ। तर त्यही समयमा यसले अर्को कुरा पनि सम्झाएको छ—अस्तित्व जोगाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यसलाई अर्थपूर्ण बनाउनु पनि आवश्यक हुन्छ।
यसैले, “साम्राज्यवादी अहंकार झुक्यो” भन्ने वाक्य एउटा शक्तिशाली प्रतीक हुन सक्छ, तर यथार्थ त्यसभन्दा धेरै जटिल छ। यहाँ न त पूर्ण विजय छ, न त पूर्ण पराजय। यहाँ केवल निरन्तर संघर्ष छ—शक्ति र प्रतिरोधबीच, दबाब र आत्मसम्मानबीच, यथार्थ र भावनाबीच।
र सायद यही संघर्ष नै इतिहासलाई अघि बढाउने वास्तविक शक्ति हो।